طراحی و توسعه تیونر برای موسیقی کلاسیک ایرانی

پایگاه داده و توسعه تیونر نیریز
برای توسعه تیونر نیریز برای موسیقی ایرانی، داده‌ها را از چهار منبع اصلی گردآوری، تحلیل و سازمان‌دهی کردیم:
۱. کیانی
۲. طلایی
۳. فرهت
۴. وزیری

ابتدا فهرستی از نت­های مورد نیاز برای هر دستگاه و شاهدهای درآمد مربوطه را بر اساس هر منبع، شناسایی کردیم. این فهرست‌ بین منابع متفاوت است، زیرا هر نظریه‌پرداز نظام کوک خاص خود را دارد. جداول ۲ تا ۴ فهرست نت­‌های مورد نیاز برای شاهد غالب در برخی دستگاه‌ها را به‌تفکیک دیدگاه‌های طلایی، فرهت و کیانی، نشان می‌دهند. این جداول تمام نت‌های مورد نیاز برای اجرای گوشه‌های هر دستگاه را دربر می‌گیرند، حتی آن‌هایی که شامل مدولاسیون به دستگاه‌های دیگر می‌شوند. برای مثال، در دستگاه ماهورِ دو، جدول طلایی نت فا دیز را دارد که برای اجرای گوشه «صوفی‌نامه» که به بیات اصفهان مدگردی می‌کند، لازم است. این نت‌های خاص در پاورقی جدول‌ها مشخص شده‌اند.

نکاتی که در فرایند تحلیل داده‌ها در نظر گرفته شد:
در بعضی موارد، برای هر منبع بر شاهدهای خاصی از درآمد تمرکز شده است. برای نمونه، در مرجع‌های طلایی و کیانی شور را برای شاهدهای «سل» و «رِ» بیان کرده‌ایم. این درحالی‌ست که در مرجع فرهت فقط شاهد «رِ» را درنظر گرفتیم. این تفاوت ناشی از تمرکز فرهت بر آواز اصفهان سل است که در آن از فا سُری بهره گرفته است. بر این اساس، می‌توانیم بخش اصفهانِ «گرایلی» را نیز که به اصفهان مدگردی دارد در شور «رِ» با رفتن به اصفهان سل اجرا کنیم. در ضمن، فرهت خود، دستگاه شور را برای شاهد «رِ» شرح داده است.

در تحلیل و ساماندهی سیستم‌های نغمه‌نویسی طلایی و فرهت، چند نغمه اضافی برای تکمیل نظام آن‌ها محاسبه کردیم. مهمترین آنها عبارتند از:
نغمه فا دیِز در سیستم فرهت
نغمه فا سُری در سیستم طلایی

همچنین، فرهت در شرح فواصل، طنینی را ۲۰۴ سنت عنوان کرده است اما در فهرست فواصل آن را به صورت تقریبی به ۲۰۵ و در جایی به ۲۰۰ ساده کرده است. ما فاصله‌های مرجع فرهت را با توجه به طنینیِ ۲۰۴ سنت که درست‌تر است و در شرح نوشته خود ایشان آمده است، اصلاح و هماهنگ کردیم.

در نظام کوک کیانی، چند نوع پرده مجنب یا وسطی تعریف می‌شود که دو مورد اصلی آنها عبارتند از:
۱) پرده مجنـب فُرس: که آن را با نمادهای و  نشان می‌­دهیم. این پرده در بیشتر دستگاه‌ها و آوازها کاربرد فراوان دارد.
۲) پرده وُسطای زَلزل: از مقدار حداقل خود (مقدار اصلی) یعنی وسطای زَلزل حقیقی، تا حداکثر آن که پرده زَلزل در دستانِ صفی‌الدین است، متغیر می‌باشد. ما در این مطالعه و تیونر نیریز، این پرده را با نمادهای (♮-) و (♯-) نمایش داده‌ایم. حداقل محدوده (وسطای زَلزل حقیقی) غالبا کاربردی‌تر از سایر نقاط محدوده است، اما می‌توان آن‌را تا یک کما پایین تر از نت کروماتیک بالا (یعنی فا دیز، دو دیز، می بکار و سی بکار) کوک کرد یعنی تا بیشینه محدوده یا همان پرده زَلزل صفی‌الدین. در این بازه، ملایمت نغمه و فواصل ایجاد شده در دانگ حفظ می‌شود.

چنین نت‌هایی بیشتر در دستگاه‌های چهارگاه و همایون و آواز اصفهان و نیز گوشه‌های راک ماهور و نوروزِ راست‌پنجگاه کاربرد دارد. به طور کلی بسته به اینکه چه شاهدی برای درآمد در نظر گرفته شده باشد، می‌توان از موارد زیر به عنوان نمونه‌ای از چنین پرده‌‌هایی یاد کرد:
B (B♮-)
E (E♮-)
F (F♯-)
C (C♯-)